Twintig namen, twintig steentjes in het plaveisel

Ze heetten Menco en Philips, Schielaar of Maas. En ze waren Winterswijkers. Ze werden tussen 1940 en 1945 vermoord in vernietigingskampen van de nazi’s. Hun namen zijn nu vastgelegd in twintig struikelstenen of ‘Stolpersteine’. Zondagmiddag werden ze in het plaveisel van vier Winterswijkse straten gelegd, voor het huis waar deze joodse Winterswijkers ooit hebben gewoond, gewerkt en geleefd.

,,Door het leggen van de struikelstenen gedenkt Winterswijk zijn joodse inwoners, die tijdens de Tweede Wereldoorlog buitengesloten, vervolgd en vermoord werden op grond van hun geloof. Mannen, vrouwen en kinderen. Dorpsgenoten” , zei Mirjam Schwarz, voorzitter van de Joodse Gemeente Winterswijk zondag 26 november 2023 in de synagoge aan de Spoorstraat.
De synagoge was het startpunt voor het leggen van twintig Stolpersteine door Gunter Demnig, de Duitse kunstenaar die in 1996 deze bijzondere stenen voor de slachtoffers van het nationaalsocialisme heeft bedacht en voor het eerst heeft gelegd.
Dat ze nu ook in Winterswijk worden gelegd is volgens burgemeester Joris Bengevoord een vervolg op een onderzoek naar het handelen van de gemeente in en na de Tweede Wereldoorlog. ,,Een trieste geschiedenis tekende zich af”, zei de burgemeester in de synagoge. ,,De gemeente heeft het niet goed gedaan, toonde weinig compassie en was hard en zakelijk naar de terugkerende joodse Winterswijkers.”
De gemeente schonk de Stichting Cultuurbehoud Achterhoek, eigenaar van de synagoge een geldbedrag voor de renovatie van de synagoge als herinnering aan joods Winterswijk. Daarna besloot de gemeenteraad om voor alle ruim 300 vermoorde Joodse Winterswijkers struikelstenen te leggen. Burgemeester Bengevoord: ,,Kleine herdenkingstekens met een grote uitstraling.”

Troffel en specie

Na de bijeenkomst in de synagoge werden tegen het hek voor de naastgelegen woning 5 stenen geplaatst door Gunter Demnig. Met troffel en specie toog hij aan het werk om de kleine stenen tussen de trottoirstenen te metselen. De stenen herinneren aan David Schielaar en zijn vrouw Hester Granade Schielaar-Meijer en hun zoons Aron, Izaak Abraham en Louis, die hier hebben gewoond.
Daarna wandelde het gezelschap, naast Gunter Demnig, Mirjam Schwarz, burgemeester Bengevoord, nabestaanden van de slachtoffers, bewoners van de woningen waar een steen wordt geplaatst en belangstellenden, naar nog 5 adressen. Voor het adres Spoorstraat 51 liggen 4 stenen: voor Mourits Menco, Sophie Menco Heilbronn, Ida Menco en Bertha Menco. Naast hun naam staat op elke steen ook de datum waarop ze zijn gedeporteerd en de datum waarop ze zijn vermoord, en de plek waar dat is gebeurd, voor zover bekend.
In de Molenstraat werden 5 stenen geplaatst voor nummer 8. Daar woonde het gezin Philips: Abraham en Aaltje met Eliazar, Johanna en Karla. Voor Goudvinkenstraat 8 zijn 4 stenen geplaatst voor Benjamin Philips, Lena Philips-Hakker, Jacob Philips en Pauline Amalia Philips. In de Stationsstraat is een steen geplaatst bij de woning van Simon Maas op nummer 13. Op de hoek met de Goudvinkenstraat, waar ooit op nummer 23 de woning van Mina Maas-Baer stond (zij werd op 83-jarige leeftijd vermoord in Auschwitz) werd de laatste steen in het plaveisel gemetseld.
Elke steenlegging ging gepaard met een kleine ceremonie, waarbij werd stilgestaan bij het leven van de joodse bewoners. Na een minuut stilte speelde Miriam van Dixhoorn op haar viool ter nagedachtenis aan deze Winterswijkers.

Blijven gedenken

Burgemeester Bengevoord: ,,We kunnen ons nauwelijks een voorstelling maken van het onwaardige, dat hen werd aangedaan. Daarom moeten we blijven gedenken, ons blijven herinneren, moeten wij dagelijks met ons gezond verstand langs struikelstenen gaan.” Want het gaat volgens de burgemeester van Winterswijk niet alleen om de geschiedenis. ,,Moge vandaag het leggen van deze struikelstenen niet alleen een respectvol gebaar naar het verleden zijn, maar juist ook in deze tijd ook een oproep voor rede, verstaanbaarheid, respect, menslievendheid en vrede.”
Volgens Mirjam Schwarz van de joodse gemeenschap is dat ook hard nodig. ,,Ik hoop dat deze steentjes ons ook een les leren.