Toespraak en gedicht Dodenherdenking 2026

Toespraak burgemeester Dijkstra

Vanavond zijn we stil.
Stil om te herdenken en te luisteren.
Stil voor namen en verhalen
van levens die abrupt werden afgebroken.

We staan hier samen.
Zoals we dat elk jaar doen.
En geen herdenking is hetzelfde.

Want met het verstrijken van de tijd 
verandert ook de manier waarop wij herinneren.

Er zijn steeds minder mensen die zelf kunnen vertellen 
wat oorlog hier in Winterswijk betekende en betekent.
Steeds minder stemmen 
die ons vanuit eigen ervaring vertellen 
wat het is 
om vrijheid te verliezen.

Juist daarom staan wij hier.

Overal in Nederland is vandaag 
aandacht voor hoe wij omgaan met vrijheid.
Aandacht. 
Een belangrijk woord.
Aandacht vraagt openheid 
en een moreel kompas.
Zodat wij blijven zien wat er gebeurt, 
En blijven opmerken 
wat dit met mensen doet.
En wat er op het spel staat.

Overal in Nederland 
staan we deze dagen stil 
bij hoe we de geschiedenis blijven begrijpen.
Als iets van toen, 
dat ons vandaag helpt om goed te zien
Zodat we herkennen wanneer vrijheid onder druk komt te staan.
Vrijheid vraagt aandacht 
om te herinneren wat was,
en om te begrijpen wat dat vandaag van ons vraagt.

Herdenken begint vaak met verhalen.
Zonder grote woorden.
Met kleine, menselijke beelden.
Een lege stoel aan tafel.
Een naam op een monument.
Een straat, 
met struikelstenen als stille getuigen.

Ook hier, in Winterswijk, kennen we die verhalen.
Verhalen van mensen die moesten onderduiken.
Van mensen die hielpen.
Van mensen die zwegen.
Uit angst, of juist om anderen te beschermen.

We zijn hier vertrouwd met noaberschap.
Noaberschap zit in ons 
En vraagt elke dag opnieuw om keuzes.

Juist daarin ligt ook de kracht.
Gewoon in ons.
De kracht om naar elkaar om te zien.
Elkaar in de ogen te kijken.
En te bespreken wat er leeft.

De kracht om te luisteren.
Je uit te spreken.
En verantwoordelijkheid te nemen.

De kracht om samen te doen wat nodig is
Ook als dat moeilijk is.
Elke dag
In grote en kleine keuzes.

Vrijheid is níet vanzelfsprekend.
Dat zeggen we vaak.
En vanavond mogen we dat ook echt voelen.

Vrijheid vraagt iets van ons.
Vrijheid vraagt dat we blijven kijken.
Dat we blijven luisteren.
Dat we blijven zien
Ook als het ongemakkelijk wordt.

Juist in een tijd waarin tegenstellingen snel worden uitvergroot
en wegkijken verleidelijk is
vraagt vrijheid ons om iets anders.

Om moed, aandacht en de bereidheid de ander te blijven zien.
Want we zien niet alleen wat er gebeurt.
We zien wat we geloven 
We zien wat we bereid zijn te erkennen.

En daar ligt onze verantwoordelijkheid.
Schrijver Roxane van Iperen verwoordt dat scherp:
We zien vaak pas wat we al geloven
En juist daarin schuilt een risico
Dat we wegkijken
Dat we denken: het valt wel mee.
Terwijl de geschiedenis ons leert dat het daar begint.

In een tijd waarin verschillen 
soms groter lijken dan alles wat ons verbindt,
Blijven we elkaar opzoeken.
Kijken we niet weg.
Oordelen we niet te snel.
Maken we ruimte 
voor elkaars verhalen die we misschien niet direct begrijpen.
Ruimte en respect moeten er zijn
Voor de stille stemmen
Voor mensen die niet altijd vooraan staan.
Voor iedereen in onze gemeenschap.
Want ieder mens doet ertoe.
Iedere stem telt. Ook de zachte.
Iedereen verdient het om gezien en gehoord te worden.

De generatie die de oorlog heeft meegemaakt, 
draagt die herinnering bij zich.
En wij…
Wij dragen de verantwoordelijkheid 
om die herinnering levend te houden.

Door te vertellen.
Door te luisteren.
Door ons te verdiepen in de ander.
Zoals een goede buur dat doet.
Zoals een gemeenschap dat kan.
Zoals wij dat hier, in Winterswijk, kennen en kunnen.
Zo geven we vrijheid en de geschiedenis betekenis.
Omdat we zowel herdenken,
alsook proberen te begrijpen.
Wat er gebeurde.
En wat dat vandaag van ons vraagt.

In hoe wij samenleven.
In hoe wij naar elkaar omzien.
In hoe wij verantwoordelijkheid nemen
met en voor elkaar.

Dat vraagt iets van ons allemaal.
En het biedt ook veel.

De mogelijkheid om samen sterker te zijn.
Om vrijheid voelbaar te maken in onze samenleving.
Voor ieder.
Want vrijheid deel je.
Door elkaar te zien en te respecteren.

Door samen verantwoordelijkheid te nemen voor alles wat ons verbindt.
Hier.
In onze buurtschappen.
In onze dorpen.
In onze gemeenschap.

Straks zullen we twee minuten stil zijn.
Twee minuten waarin alles even stilvalt.
Twee minuten waarin we herdenken.
en voelen wat niet in woorden te vatten is.

En na die stilte…
gaan wij verder.
Dan is het aan ons.

Aan ons om te blijven herinneren.
Aan ons om te blijven zien, ook wat we misschien liever niet zien.
En om vrijheid, elke dag opnieuw, samen vorm te geven.

Laten we dat doen.
Met aandacht.
Met respect.
Met oprechte interesse in elkaar.
En met de overtuiging dat juist daarin
de kracht ligt van onze gemeenschap.
De kracht van Winterswijk.

Dank u wel.

Gedicht van Eva Pronk ‘Vrijheid’ voorgelezen door Isabel Roerdinkholder

Vrijheid

de oude man
verstopte joden op zijn zolder,
drukte illegale kranten
en hielp Engelse piloten.
hij loog voor het leven.
hij loog voor de vrijheid.

de vrouw 
in de kelder
liet wanneer de vliegtuigen overvlogen
bange mannen, vrouwen en kinderen
schuilen voor de bommen. 
zij stond voor het leven. 
zij stond voor de vrijheid.

de jongen 
net achttien
opgeroepen
om te vechten aan het front
nam afscheid van zijn moeder
en zou haar nooit meer zien. 
hij vocht voor zijn leven. 
hij vocht voor de vrijheid.

deze helden.
gewone mensen zoals jij en ik.
kozen ervoor te vechten
voor de vrijheid.

als een van deze helden
hier niet voor had gekozen. 
was mijn opa dan geboren? 
had ik dan geleefd?