Winterswijk legt voor vijfde keer Stolpersteine voor vermoorde Joodse inwoners

De Stolpersteine herinneren aan de Joodse inwoners van Winterswijk die tijdens de Duitse bezetting (1940-1945) uit hun huizen zijn gehaald, gedeporteerd en vermoord in een van de vernietigingskampen van de nazi’s. In totaal zijn er zondag 5 juli 27 Stolpersteine gelegd in het trottoir voor woningen aan het Weurden, Kreilstraat en de Misterweg. Vijf op het Weurden, twee aan de Kreilstraat, twintig aan de Misterweg.

Het was de vijfde keer dat er Stolpersteine werden gelegd. Er volgen nog een aantal zondagen waarop dat gaat gebeuren. In totaal worden er op initiatief van de gemeenteraad van Winterswijk meer dan 200 herinneringsstenen voor de Joodse inwoners gelegd. De herdenking begon op zondagochtend met een bijeenkomst in de synagoge aan de Spoorstraat, tot de Tweede Wereldoorlog het hart van de lokale Joodse gemeenschap, die toen ruim 300 mensen telde.

,,Dit was de plek waar de gemeenschap iedere sabbat, op feestdagen en bij trouwerijen samenkwam”, vertelde Mirjam Schwarz van de Joodse gemeente Winterswijk. ,,Door het leggen van de Stolpersteine gedenkt Winterswijk haar Joodse inwoners, de dorpsgenoten die hier woonden, werkten en leefden. In de Tweede Wereldoorlog werden ze buitengesloten, vervolgd en vermoord om wie ze waren. De terreur begon hier in Winterswijk en kreeg een verschrikkelijk einde in de vernietigingskampen in Duitsland en Polen.”

Burgemeester Baukje Dijkstra: ,,Straks wandelen we van hieruit naar de adressen waar ooit onschuldige Winterswijkers woonden en vreedzaam leefden. Mensen die deel uitmaakten van onze gemeenschap. Ze gingen naar school, werkten, deden boodschappen, vierden feestdagen. Ze hoorden hier thuis. Totdat ze uit hun huizen werden gehaald, gedeporteerd en vermoord. Zij werden slachtoffer van het nationaalsocialisme, enkel omdat zij Joods waren. De vervolging begon niet pas in Westerbork of in de vernietigingskampen. Die begon veel dichterbij, hier in Winterswijk. De gemeente Winterswijk, de gemeentepolitie, maar ook de spoorwegen en de marechaussee; iedereen leverde een bijdrage.”

Het leggen van de Stolpersteine is het vervolg op het onderzoek naar het handelen van de gemeente in en na de Tweede Wereldoorlog. De gemeente schonk de Stichting Cultuurbehoud Achterhoek, eigenaar van de synagoge, in 2023 geld voor de renovatie en restauratie als herinnering aan Joods Winterswijk. Daarna besloot de gemeenteraad om voor alle vermoorde Joodse Winterswijkers Stolpersteine te leggen.
Burgemeester Baukje Dijkstra: ,,Ooit werden ook de Joodse Winterswijkers die wij vandaag herdenken geboren om lief te hebben, een toekomst op te bouwen en hun geluk door te geven aan een volgende generatie. We kunnen ons nauwelijks een voorstelling maken van het onwaardige lot dat hun werd aangedaan. Daarom moeten we blijven gedenken. Blijven herinneren. En blijven stilstaan bij de verhalen achter deze Stolpersteine. Want herdenken is niet alleen terugkijken. Het vraagt ook iets van ons vandaag.”

Bij elk van de adressen waar een of meerdere Stolpersteine werden gelegd, werd het verhaal van de Joodse bewoners verteld. Henk Vis (werkgroep Leren van de Oorlog) vertelde de (soms spaarzame) informatie die over hun levens was gevonden. Over het uit Duitsland gevluchte gezin Humberg bijvoorbeeld dat ze in 1943 bij de laatste Joodse Winterswijkers hoorden die uit het dorp zijn weggevoerd om vermoord te worden. Of over de familie Gans, vader, moeder en vier kinderen. Hun deportatie werd met een half jaar uitgesteld omdat moeder Martha zwanger was van haar vierde kind. Moeder en haar vier kinderen werden op de dag van hun aankomst in Sobibor vergast.

Voor Kreilstraat 23 vertelde Leny Friedheim-de Leeuw over haar opa Marcus de Leeuw en oma Lize de Leeuw-Mesritz. ,,Oma ligt op de joodse begraafplaats. Vader zei: ‘Ze is vermoord op de operatietafel door een foute arts. Ze werd geopereerd aan de blindedarm, tot de chirurg erachter kwam dat ze Joods was’.” Opa De Leeuw dook onder in Utrecht. Zijn kleindochter heeft nog een ansichtkaart van hem, die uit Westerbork had gestuurd: ‘Zoudt u zo vriendelijk willen zijn en levensmiddelen willen zenden? Ook gaarne een badhanddoek.’

Kleindochter Leny Friedheim-de Leeuw sprak voor de woning aan de Kreilstraat het kaddisj uit, het joodse gebed na het overlijden. Daarna werden de twee steentjes gelegd door twee kleinkinderen. ,,Nu heb ik ze weer een gezicht kunnen geven. Door de Stolpersteine zijn ze weer samen.”

Op zondag 5 juli zijn er Stolpersteine gelegd voor 27 Joodse Winterswijkers:

• Weurden 88: Wilhelm Humberg 48 jaar, Rosetta Helene Humberg-Menko 35 jaar, Margot Humberg 14 jaar, Vera Rosalia Amalia Humberg 10 jaar, Jacob Abraham Humberg 8 jaar.
• Kreilstraat 23: Marcus Joseph de Leeuw 60 jaar, Elisabeth de Leeuw-Mesritz 54 jaar.
• Misterweg 3: Marianne Metz-de Leeuw 58 jaar, Estella Gesina Julia Fenna Metz 22 jaar.
• Misterweg 5: Max Goldschmidt 69 jaar, Clara Goldschmidt-Marx 71 jaar.
• Misterweg 16: Henriëtte Rosenthal-Van Gelder 46 jaar, Gerda Rosenthal 20 jaar, Hildegard Rosenthal 16 jaar, Helmut Rosenthal 6 jaar.
• Misterweg 27: Selma Wertheim-Heijmans 52 jaar, Marga Wertheim 14 jaar.
• Misterweg 51: Josef Gans 40 jaar, Martha Antje Gans-Magnus 35 jaar, Abraham Nathan Gans 9 jaar, Louise Emma Gans 7 jaar, Emma Antje Gans 5 jaar, Harry Alexander Gans 184 dagen.
• Misterweg 88: Benedictus Hamburger 44 jaar, Erna Hamburger-Van Bingen 42 jaar, Ernst Hamburger 10 jaar, Nelly Sophia Hamburger 7 jaar.